Rozpoznawanie emocji, nazywanie własnych uczuć, komunikowanie potrzeb czy współpraca z innymi dziećmi to umiejętności, które rozwijają się stopniowo. Przedszkole jest jednym z miejsc, w których dziecko może je bezpiecznie ćwiczyć – podczas zabawy, rozmów, codziennych sytuacji i odpowiednio przygotowanych zajęć.
Od 1 września 2026 roku w przedszkolach obowiązuje nowa podstawa programowa. Jednym z widocznych kierunków zmian jest większy nacisk na praktyczne doświadczenia edukacyjne wspierające rozwój osobisty, psychiczny i społeczny dziecka, jego sprawczość, komunikację oraz współpracę.
Co oznacza to w praktyce dla nauczycieli i specjalistów? Jeszcze większe znaczenie zyskują zajęcia, podczas których dziecko nie tylko zdobywa wiedzę, ale uczy się rozumieć siebie, innych ludzi oraz sytuacje społeczne, z którymi spotyka się każdego dnia.
Emocje są częścią codzienności dziecka
Dla osoby dorosłej rozpoznanie złości, smutku czy strachu może wydawać się czymś oczywistym. Małe dziecko dopiero uczy się jednak łączyć odczucia płynące z ciała z odpowiednimi nazwami i sytuacjami.
Może wiedzieć, że jest mu źle, ale nie potrafić powiedzieć:
„Jestem zły, ponieważ zabrano mi zabawkę”.
Zamiast tego może krzyczeć, płakać, odejść od grupy albo próbować odzyskać przedmiot siłą.
Dlatego praca nad emocjami nie powinna polegać wyłącznie na pytaniu: „Jak się teraz czujesz?”. Dziecko potrzebuje konkretnych przykładów, ilustracji, opowiadań, zabaw i sytuacji, które pozwalają mu stopniowo stworzyć własny słownik emocji.
Pierwszym krokiem może być nauka rozpoznawania podstawowych emocji, takich jak:
- szczęście,
- smutek,
- złość,
- strach,
- znudzenie.
Warto pokazywać dziecku również to, że żadna z tych emocji sama w sobie nie jest „zła”. Informuje nas o tym, co dzieje się w danej chwili i czego możemy potrzebować.
Złość może pojawić się wtedy, kiedy ktoś przekracza naszą granicę. Strach ostrzega przed potencjalnym zagrożeniem. Smutek może być reakcją na rozstanie lub stratę. Szczęście pojawia się w sytuacjach, które są dla nas przyjemne, a znudzenie może być sygnałem potrzeby zmiany aktywności.
Jak rozwijać kompetencje emocjonalne w przedszkolu?
Zajęcia o emocjach nie muszą mieć formy długiej pogadanki. W przypadku młodszych dzieci zdecydowanie lepiej sprawdzają się krótkie ćwiczenia oparte na konkretnych sytuacjach.
Rozpoznawanie emocji na ilustracjach
Pokaż dzieciom ilustracje przedstawiające różne wyrazy twarzy. Poproś, aby spróbowały nazwać emocję.
Można następnie zadać pytania:
- Po czym poznajesz, że ta osoba jest smutna?
- Jak wygląda twarz osoby, która się złości?
- Co robimy z rękami, kiedy się boimy?
- Jak zachowuje się nasze ciało, kiedy jesteśmy szczęśliwi?
Dziecko zaczyna w ten sposób zwracać uwagę nie tylko na nazwę emocji, ale również na mimikę i zachowanie.
„Co mogło się wydarzyć?”
Przygotuj kilka obrazków przedstawiających dzieci odczuwające różne emocje.
Zamiast pytać jedynie „Co czuje dziecko?”, poproś grupę o wymyślenie historii.
Dlaczego bohater może być smutny?
Co mogło go zezłościć?
Dlaczego dziewczynka się boi?
To dobre ćwiczenie zarówno w rozpoznawaniu emocji, jak i w rozumieniu perspektywy innych osób.
Emocja i rozwiązanie
Samo rozpoznanie emocji to dopiero początek.
Można więc stworzyć z dziećmi listę sposobów pomagających w różnych sytuacjach.
Przykładowo:
Kiedy jestem zły, mogę:
- powiedzieć, czego nie chcę,
- poprosić osobę dorosłą o pomoc,
- odejść na chwilę w spokojne miejsce,
- kilka razy spokojnie odetchnąć.
Kiedy jest mi smutno, mogę:
- powiedzieć komuś, co się wydarzyło,
- poprosić o przytulenie,
- pobyć chwilę samemu,
- porozmawiać z osobą, której ufam.
Nie chodzi o stworzenie jednej „prawidłowej” reakcji. Dzieci powinny stopniowo poznawać różne bezpieczne sposoby reagowania.
Dokończ zdanie
Nauczyciel rozpoczyna zdanie, a dzieci kolejno je kończą:
„Czuję radość, kiedy…”
„Jest mi smutno, gdy…”
„Boję się, kiedy…”
„Złoszczę się, gdy…”
„Kiedy ktoś jest smutny, mogę…”
Proste ćwiczenie może być początkiem bardzo ciekawej rozmowy o różnicach między ludźmi. Ta sama sytuacja nie musi przecież wywoływać identycznej reakcji u wszystkich dzieci.
Karty pracy o emocjach jako pomoc podczas zajęć
Materiały wizualne są szczególnie pomocne wtedy, gdy chcemy przejść od abstrakcyjnej rozmowy do konkretnych przykładów.
Karty pracy pozwalają wykorzystać temat emocji podczas zajęć indywidualnych, grupowych, pracy z pedagogiem lub psychologiem, a także w domu.
W Poukładaj Puzzle znajdziesz między innymi zestawy poświęcone podstawowym emocjom. Zadania można wykorzystać jako wprowadzenie do rozmowy, uzupełnienie zajęć albo materiał utrwalający wcześniej omówione zagadnienia.
Dobrym rozwiązaniem jest rozpoczęcie od zestawu obejmującego kilka podstawowych emocji, a następnie rozwijanie poszczególnych zagadnień osobno.
Jeśli grupa ma aktualnie trudność ze złością, można poświęcić jej osobne zajęcia. Jeśli dzieci często zgłaszają lęki – kolejne spotkanie może dotyczyć strachu. Dzięki temu praca z emocjami staje się procesem, a nie pojedynczą lekcją.
Warto pamiętać również, że zadaniem nauczyciela nie jest diagnozowanie dziecka. Zajęcia edukacyjne pomagają rozwijać umiejętności emocjonalne i społeczne, ale jeżeli zachowanie dziecka budzi niepokój lub trudności znacząco wpływają na jego codzienne funkcjonowanie, warto porozmawiać z rodzicami i odpowiednim specjalistą.
Nowa podstawa programowa może być dobrym pretekstem do jeszcze częstszego włączania takich aktywności do codziennej pracy. Rozmowa o emocjach nie musi być przecież osobnym blokiem zajęć. Może pojawić się podczas wspólnej zabawy, czytania opowiadania, rozwiązywania konfliktu czy omawiania tego, co wydarzyło się danego dnia.
Im więcej dziecko ma okazji do bezpiecznego rozpoznawania i nazywania tego, co czuje, tym większy zasób doświadczeń może wykorzystać w kolejnych sytuacjach.
